کتاب «چالش شناخت و ادراک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» نوشته مشترک دکتر محمدجواد ظریف و دکتر ساسان کریمی توسط انتشارات دانشگاه تهران منتشر شد. این کتاب با رویکردی نوآورانه، بهجای تمرکز صرف بر رخدادها، بحرانها و تحولات سیاست خارجی، به بررسی لایههای عمیقتر تصمیمسازی میپردازد و نشان میدهد که چگونه شناخت، ادراک، برداشتهای ذهنی و خطاهای شناختی میتوانند بر کیفیت تصمیمها و نتایج سیاست خارجی تأثیر بگذارند.
🔻نویسندگان با بهرهگیری از مباحث نظری، رویکردهای میانرشتهای، نمونههای تاریخی و گفتوگو با دیپلماتها، سیاستمداران و استادان برجسته، تلاش کردهاند نقش عوامل ادراکی را در شکلگیری سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تبیین کنند. از منظر این کتاب، بسیاری از چالشهای سیاست خارجی تنها محصول تعارض منافع یا فشارهای خارجی نیستند، بلکه ریشه در برداشتهای متفاوت از محیط بینالمللی، مفاهیم بنیادین روابط بینالملل و شیوهی تفسیر رفتار بازیگران دارند.
🔻کتاب مذکور در پنج فصل تنظیم شده و در بخشهای آغازین، مبانی نظری شناخت، ادراک، برساختگرایی، خطاهای شناختی، سطوح تحلیل و نقش باورها و پیشفرضهای ذهنی در تصمیمگیری سیاسی بررسی میشود. سپس با تحلیل نمونههای عینی، مفاهیمی همچون اتحاد، ائتلاف، امنیت، امنیتیسازی و نظم جهانی واکاوی شده و نشان داده میشود که حتی استفاده از واژگان مشترک، الزاماً به معنای درک مشترک میان بازیگران نیست. این مسئله در عرصهی روابط بینالملل، که تفاوتهای فرهنگی، تاریخی و زبانی نقش مهمی در تفسیر مفاهیم دارند، اهمیت ویژهای پیدا میکند.
🔻یکی از ویژگیهای متمایز کتاب، بهرهگیری از گفتوگوهای تخصصی با صاحبنظران و کنشگران حوزهی سیاست خارجی است. این گفتوگوها، اثر را از یک روایت تکصدایی فراتر برده و امکان مقایسهی دیدگاههای مختلف دربارهی منشأ و پیامدهای چالشهای شناختی در سیاست خارجی ایران را فراهم میآورد.
🔻پیام اصلی کتاب آن است که برای تحلیل سیاست خارجی، نباید تنها به تصمیمهای نهایی یا رخدادهای سیاسی توجه کرد؛ بلکه باید فرآیند شکلگیری این تصمیمها، چارچوبهای ذهنی تصمیمگیران، سوگیریهای شناختی، ساختارهای نهادی و شیوهی دریافت و تفسیر اطلاعات را نیز مورد مطالعه قرار داد. از این منظر، بسیاری از چالشهای سیاست خارجی، پیش از آنکه در عرصهی دیپلماسی یا روابط بینالملل آشکار شوند، در سطح ذهن، زبان و ادراک شکل میگیرند.