دیدگاه‌های چینی در باب جنگ ایران و امریکا

با ورود کمپین نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران به ششمین ماه خود، بحث واشنگتن درباره چین و جنگ ایران اغلب با پرسشی به ظاهر ساده آغاز می‌شود: آیا چین در این درگیری برنده است یا بازنده؟ برخی معتقدند این جنگ هدیه­ای راهبردی برای پکن است که نفوذ آمریکا را در خاورمیانه تضعیف کرده و جایگاه چین را به عنوان یک قدرت دیپلماتیک و اقتصادی تقویت می­کند. برخی دیگر معتقدند که چون ایران شریک مهم چین است، تضعیف ایران در نهایت چین را نیز تضعیف خواهد کرد.

در عمل، چین جنگ را عمدتاً به عنوان رقابتی بر سر اینکه چه کسی نفوذ به دست می­آورد یا از دست می­دهد نمی­­بیند. نگرانی فوری­تر این است که آیا این درگیری پیامدهایی به بار می­آورد که منافع اقتصادی، محیط استراتژیک یا فضای مانور چین را تهدید می­کند یا خیر. بنابراین رویکرد پکن کمتر درباره بهره­برداری از جنگ و بیشتر درباره مدیریت پیامدهای آن است: مهار سرریز، کاهش ریسک­ها، تنوع بخشیدن به وابستگی­ها، اجتناب از درهم تنیدگی­های استراتژیک و یافتن حوزه­های همپوشان. سؤال اصلی این نیست که چه کسی برنده یا بازنده است، بلکه این است که چه نوع نظم منطقه­ای و بین­المللی از این درگیری پدید می­آید- و چین تا چه اندازه باید بی­ثباتی را تحمل کند.

سرریز را مهار کنید

چین انگیزه ­های قدرتمندی برای پایان سریع­تر این درگیری دارد. این کشور به عنوان بزرگ­ترین واردکننده نفت خام جهان، در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۱.۶ میلیون بشکه در روز وارد می­ کرد و در تنگه هرمز به شدت در معرض اختلالات قرار دارد. در ژوئن ۲۰۲۶، واردات نفت خام چین به ۷.۱۲ میلیون بشکه در روز که پایین­ترین سطح در یک دهه اخیر بود، کاهش یافت. با این حال، پکن با بحران انرژی فوری مواجه نشده است. موجودی­ ها، تنظیمات تأمین و تأمین ­کنندگان جایگزین – از جمله روسیه – فضای قابل‌توجهی به چین داده‌اند تا اختلالات موقتی را جذب کند.

نگرانی بزرگ­تر، سیستماتیک بودن است. درگیری طولانی مدت می­تواند قیمت انرژی را بی‌ثبات کند، حمل ونقل را مختل کند، هزینه ­های بیمه را افزایش دهد، زیرساخت ­های منطقه ای آسیب ببیند و شوک­ های گسترده ­تری در زنجیره تأمین ایجاد کند. تنگه هرمز بخشی از زیرساخت ­هایی است که از سیستم تجارت جهانی حمایت می­ کند.

بنابراین، برای پکن، مشکل، صرفاً کمبود انرژی نیست. این احتمال وجود دارد که یک جنگ منطقه­ ای به اختلال گسترده ­تر در تجارت جهانی و زنجیره ­های تأمین منجر شود. علاقه چین، به پایان دادن به جنگ اساساً منافع ثبات است.

کاهش ریسک ­ها

در واشنگتن، فرض گسترده ­ای وجود دارد که چون چین به تسهیل نزدیکی عربستان و ایران در سال ۲۰۲۳ کمک کرده، پکن اکنون باید بتواند «صلح» را در خاورمیانه برقرار کند. این موضوع هم توانایی ­ها و هم جاه­طلبی­ های چین را بیش از حد برآورد می ­کند.

چین در تلاش است تا به پایان دادن به این درگیری کمک کند، اما این کار عمدتاً از طریق کاهش تنش دیپلماتیک است نه مداخله اجباری. دلیلش ساده است: چین شبکه اتحاد، زیرساخت نظامی یا ساختار فرماندهی منطقه ­ای که ایالات متحده طی دهه­ ها توسعه داده است، ندارد. مهم­تر از همه، پکن علاقه چندانی به پذیرش مسئولیت تضمین امنیت خاورمیانه ندارد.

چشم ­انداز امنیت منطقه ­ای خود در حال تغییر است. در هفتم اوت، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان توافق­نامه دفاعی مشترک امضا کردند. برخی ناظران قبلاً این ترتیب را با یک گزینه احتمالی مقایسه کرده اند. ” این قیاس زودهنگام است، اما بازتاب دهنده تمایل گسترده ­تر منطقه­ ای برای تنوع ­بخشی به مشارکت­ های امنیتی به جای تکیه کامل بر یک تأمین کننده امنیت خارجی واحد است.”

چین به جای تلاش برای پر کردن خلأ امنیتی، بر حفظ ارتباط با ایران، کشورهای خلیج فارس، پاکستان، سازمان­ های عربی و دیگر قدرت­ های بزرگ تمرکز کرده است. در ماه مه، وانگ یی وزیر، امور خارجه، به طور صریح از میانجی گری پاکستان بین واشنگتن و تهران حمایت و اسلام آباد را تشویق کرد تا تلاش ­های خود را برای حل مسئله هرمز ادامه دهد.

این رویکرد شبیه موضع چین در قبال جنگ اوکراین است. وقتی درگیری با قدرت­ های نظامی بزرگ درگیر است و چین علت جنگ یا طرف آن نیست، پکن معمولاً نه مسئولیت خاصی می­بیند و نه امکان واقع بینانه ­ای برای تبدیل شدن به میانجی اصلی. وقتی طرف ­های درگیر هنوز معتقدند که روش های نظامی می ­تواند موقعیت چانه زنی آن ها را بهبود بخشد، میانجی­گری فضای محدودی برای عملکرد دارد.

بنابراین چین تمایل دارد ابتدا بر جلوگیری از تشدید تنش، مهار سرریز و حفظ امکان دیپلماسی نهایی تمرکز کند. از این منظر، چین کمتر به عنوان میانجی سنتی عمل می­کند و بیشتر به عنوان عامل کاهش ریسک عمل می­کند.

تنوع بخشی به وابستگی ها

یکی از واضح ­ترین درس­ هایی که پکن از بحران می­گیرد این است که تاب ­آوری نیازمند کاهش وابستگی بیش از حد به یک کشور، مسیر یا گلوگاه است. این موضوع در زمینه انرژی، حمل و نقل، تجارت و ارتباطات مالی صدق می ­کند. منطق راهبردی پشت پروژه ­هایی مانند راه آهن چین – قرقیزستان – ازبکستان، کریدور ترانس – کاسپین و مسیرهای کشتیرانی قطب شمال اهمیت بیشتری پیدا می­ کند. اینها صرفاً پروژه ­های اقتصادی نیستند؛ آن‌ها همچنین می ­توانند مسیرهای جایگزین را زمانی که مسیرهای دریایی سنتی آسیب­پذیر می ­شوند، فراهم کنند.

همین منطق در روابط چین و روسیه نیز صدق می ­کند. بی­ثباتی در خلیج فارس ارزش راهبردی روسیه را به عنوان تأمین کننده انرژی افزایش می­ دهد، در حالی که اختلالات در مسیرهای دریایی به طور طبیعی ارزش ارتباطات انرژی زمینی، از جمله پروژه خط لوله گاز Power of Siberia ۲ را افزایش می­ دهد. اما اشتباه است که این را به عنوان فعال­سازی اتحاد چین و روسیه تفسیر کنیم.

استراتژی انرژی چین بر پایه تنوع بخشی است، نه وابستگی. حتی زمانی که پکن و مسکو علاقه سیاسی قوی به گسترش همکاری های انرژی دارند، چین همچنان توجه ویژه­ ای به قیمت ­ها، ساختارهای سرمایه ­گذاری، شرایط تجاری و شرایط بازار دارد. چین نمی­ خواهد وابستگی به خلیج فارس را با وابستگی به روسیه جایگزین کند. هدف آن کاهش وابستگی‌ها به طور کلی است.

اجتناب از درهم تنیدگی

در ماه ژوئن، وانگ به صراحت این درگیری را در قالب چهار درس مطرح کرد: از دیدگاه پکن، جنگ خطر آغاز و درگیری را نشان می­دهد. وقتی قدرت­های بزرگ با چالش­های امنیتی روبرو می­شوند، باید تأکید بیشتری بر خویشتن داری داشته باشند تا اجازه دهند قدرت بدون محدودیت طبق منطق جنگل استفاده شود.

چین به دنبال شراکت­ های راهبردی است که به دستور کار توسعه­ اش خدمت کند – نه ترتیباتی که به طور خودکار چین را وارد رویارویی­ های کشورهای دیگر کند. این موضوع توضیح می­ دهد چرا اندیشمندان راهبردی چینی علاقه چندانی به تبدیل شراکت راهبردی جامع با ایران به یک اتحاد امنیتی سخت نشان نداده ­اند. چین نه به هیچ یک از طرفین در یک درگیری مسلحانه جاری سلاح ارائه داده و نه قصد دارد آن را تأمین کند. پکن تعاریف بیش از حد گسترده «اقلام دو منظوره» را با تردید می ­بیند و آن­ها را راهی مناسب برای سرزنش شکست­ ها در میدان نبرد می ­داند. پیش از درگیری فعلی، چین و ایران در فروش تسلیحات و تمرینات نظامی شرکت داشتند، اما این تمرینات عمدتاً برای کمک به ایران برای حفظ توان دفاعی قابل اعتماد بود.

این تمایز به ویژه با توجه به هزینه ­های گسترده تر یک جنگ طولانی اهمیت دارد. پیامدهای اقتصادی، امنیتی و ژئوپلیتیکی یک درگیری جاری در خاورمیانه فراتر از منطقه خواهد بود و خود چین سهم قابل توجهی از پیامدهای آن خواهد داشت. بنابراین پکن علاقه چندانی به ادامه دادن درگیری صرفاً برای تحمیل هزینه بر ایالات متحده ندارد. همچنین نمی­ خواهد درگیری به نقطه­ ای برسد که منافع امنیتی خود چین مستقیماً در رویارویی ایران با واشنگتن درگیر شود.

همپوشانی را پیدا کنید

برخلاف فرض اینکه موضع چین لزوماً با واشنگتن در تضاد است، در واقع همپوشانی بیشتری نسبت به آنچه معمولاً پذیرفته می شود وجود دارد. رویکرد پکن را می­توان در دو مجموعه سه اصل خلاصه کرد: در مسئله هسته ­ای، چین بر عدم اشاعه، حق ایران برای انرژی هسته­ ای صلح آمیز تحت پیمان منع گسترش سلاح ­های هسته­ ای تأکید دارد و راه حل مذاکره ­ای به جای راه حل نظامی. در تنگه هرمز، چین بر آزادی و ایمنی ناوبری تأکید دارد، بازگشایی آبراه را از طریق روش­ های سیاسی به جای نظامی و رسیدگی به نگرانی­ های امنیتی و اقتصادی گسترده تر پشت این رویارویی می­ پردازد.

در سطح اساسی، این اصول اساساً با اهداف آمریکا برای جلوگیری از گسترش سلاح­ های هسته­ ای، حفاظت از تجارت جهانی و در نهایت تثبیت خلیج فارس ناسازگار نیستند. خود هرمز پتانسیل همکاری عملی را نشان می ­دهد. بحث­ ها درباره کنترل یک جانبه، هزینه­ های ترانزیت یا حتی اسکورت­ های نظامی با ماهیت تنگه به عنوان یک کالای عمومی جهانی در تضاد است – و به هیچ وجه وضعیت نهایی ای نیست که پکن و شاید واشنگتن نیز بخواهند ببینند.

سؤال دشوارتر آینده اقتصادی ایران است. اگر واشنگتن واقعاً از تغییر حکومت به عنوان هدف فاصله گرفته باشد، در نهایت باید مسیر معتبری برای بقا اقتصادی برای ایران فراهم کند. نوعی کاهش تحریم­های آمریکا ضروری خواهد بود و چین احتمالاً نقش مهمی در بازسازی پس از جنگ ایران ایفا خواهد کرد. به عبارت دیگر، در پایان دادن به جنگ و بازگرداندن نظم منطقه­ای، ممکن است فضای بیشتری برای همکاری عملی آمریکا و چین وجود داشته باشد تا آنچه هر یک از طرفین حاضر به پذیرش علنی هستند.

البته این همپوشانی محدودیت هایی دارد. اگر واشنگتن به دنبال فروپاشی ایران با تشدید کمپین نظامی و گسترش دامنه حملاتش باشد و در نتیجه درگیری را تشدید کند، بدون شک موقعیت فعلی پکن و محاسبات استراتژیک آن تغییر خواهد کرد.

چه می­ شود؟

خاورمیانه پس از جنگ پیچیده ­تر خواهد بود، نه کمتر. این درگیری فرضیات را تضعیف کرده است که کشورهای خلیج فارس می­توانند صرفاً به عنوان پناهگاه ­های امن برای سرمایه، استعدادها، زیرساخت­ های انرژی و تجارت جهانی عمل کنند. حتی کشورهایی که مستقیماً در درگیری­ ها شرکت نداشتند، مجبور شده ­اند حق بیمه امنیتی مرتبط با موقعیت جغرافیایی خود را بازنگری کنند. نقش ترجیحی چین احتمالاً اقتصادی و دیپلماتیک خواهد بود: کمک به اتّصال مجدّد ایران به بازارهای منطقه ­ای، حمایت از بهبود زیرساخت­ ها، تشویق گفت وگوی سیاسی و همکاری با سایر کشورها برای کاهش خطرات درگیری­ های مجدد.

جنگ ایران، بحران دریای سرخ، اختلالات دریای سیاه و نگرانی­ های مکرّر درباره کانال پاناما، همگی برداشت چین را تقویت کرده ­اند که نقاط کلیدی گلوگاه دریایی نباید به ابزارهای فشار ژئوپلیتیکی تبدیل شوند. برای پکن، ارزش یک کریدور دریایی بزرگ در نهایت به توانایی جامعه بین المللی در حفظ آن به عنوان شریانی باز، امن و قابل پیش بینی برای تجارت جهانی بستگی دارد.

پکن همچنان نگران خطرات قدرت بی­ مهار آمریکا است، از جمله استفاده از نیروی نظامی و رویکردهای فزاینده قاطعانه نسبت به نقاط گلوگاه استراتژیک، منابع حیاتی و امور سیاسی خارجی. اما چین همچنین اذعان دارد که عقب نشینی کامل آمریکا می تواند بی ثباتی ایجاد کند که خود چین مجبور به جذب آن شود. بنابراین چین همچنان علاقه مند است که ایالات متحده کالاهای عمومی منطقه ای را فراهم کند – به شرطی که رهبری آمریکا با خویشتن داری بیشتری اعمال شود و بحران های امنیتی جدیدی به طور مکرر ایجاد نشود.

چین یک درگیری خطرناک را می­ بیند که فرصت­ های راهبردی ایجاد کرده اما همچنین خطرات اقتصادی و امنیتی قابل توجهی به همراه دارد. اولویت آن محدود کردن این ریس ک­ها، تنوع بخشیدن به وابستگی ­ها، حفظ گزینه ­های دیپلماتیک و جلوگیری از گرفتار شدن در جنگ قدرت بزرگ دیگر است.

نقش ترجیحی آن محدودتر و شاید پایدارتر است: کاهش دما، باز نگه داشتن کانال­ ها، جلوگیری از گسترش بحران، حفظ باز بودن مسیرهای حیاتی دریایی و آماده بودن برای کمک زمانی که طرفین بالاخره آماده صلح شدند.

این ممکن است چین را «برنده» جنگ ایران نکند. اما ممکن است دقیق تر توضیح دهد که پکن معتقد است یک قدرت بزرگ مسئول چه باید بکند وقتی هزینه های بی ثباتی فراتر از میدان نبرد است.

*دیدگاه­ها و نظرات مطرح شده در مقالات این بخش، بیانگر دیدگاه­های نویسندگان آن­هاست و لزوماً منعکس کننده مواضع موسسه پایاب نیست.